ਮਹੂਆ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ

Published on: 20-Dec-2023

ਆਦਿਵਾਸੀ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਮਹੁਆ ਦਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। ਅੰਗ੍ਰੇਜ਼ੀ ਵਿਚ ਇਸਨੂੰ ਇੰਡਿਅਨ ਬਟਰ ਟਰੀ ਨਾਂ ਦਿੱਤਾ ਗਯਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਨਾਮ Madhuca longifolia ਹੈ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਮਾਜ ਇਸਨੂੰ ਕਲਪ ਰੁੱਖ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ। 


ਮੱਧ੍ਯ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੂਰਦਰਾਜ ਵਨ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਸੇ ਗਰਾਮੀਣ ਆਦਿਵਾਸੀ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਲਈ ਰੋਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਖਾਦਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਹੁਆ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵ ਹੈ। 

 

ਮਹੁਆ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਵਿਭਿੰਨ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਭਿੰਨ ਸਥਾਨੀਕ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹਿੰਦੀ ਵਿਚ ਇਸ ਨੂੰ ਮੋਵਰਾ, ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇੰਡਿਅਨ ਬਟਰ ਟਰੀ, ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਮਧੁਕਾ, ਗੁੱਡ ਪੁਸ਼ਪਾ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਹੁਆ ਨੂੰ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਵਿੱਚ ਮਧੁਕਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਮੀਠਾ, ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਪੇਡ਼ ਨੂੰ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਬਣਾਏ ਗਏ ਪੇਯ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਵਿਤ੍ਰ ਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।     


ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਤੋੜਨਾ ਬਹੁਤ ਅਸੁਭ ਮਾਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੁਦਾਯ ਦੇ ਲੋਕ ਮਹੁਆ ਦੇ ਪੇੜ (Madhuca longifolia) ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਤੈਨੀ ਜਾਇਦਾਦ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਿਲ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਾਥ ਹੀ, ਬਾਕੀ ਸੰਪਤੀ ਦੀ ਤਰਾਂ ਇਸ ਦਾ ਵੀ ਬਟਵਾਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸਨੂੰ ਸੰਪਤੀ ਸਮਝਣ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਸਦੀ ਉਪਯੋਗਿਤਾਵਾਂ ਹਨ। ਇਸ   


ਮਹੂਆ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਾ ਭੂਗੋਲਿਕ ਖੇਤਰ 


ਮਧੁਕਾ ਲੌਂਗੀਫੋਲੀਆ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਕਮ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਦੇ ਗਰਮ ਕਠੀਬੰਧੀਯ ਪੱਤਾਦਾਰ ਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਰੁੱਖ ਹੈ। ਇਸ ਰੁੱਖ ਦੀ ਮੁੱਖ ਖਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਭੌਗੋਲਿਕ ਪਰਿਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਉਗਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। 


ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਵਧੀਆਂ ਤੌਰ 'ਤੇ ਉੱਤਰ ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਮੱਧ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਉਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ 'ਤੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜ ਓੜੀਸਾ, ਆੰਧਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ, ਗੁਜਰਾਤ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਬਿਹਾਰ ਹਨ।


ਫਰਵਰੀ ਵਿੱਚ ਪੱਤੇ ਗਿਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇਸ ਰੁੱਖ 'ਤੇ ਚੰਦ ਗੁਲਾਬੀ ਰੰਗ ਦੇ ਫੂਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਪਿੱਛੜੀ ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਖੁਰਾਕ ਦੇ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਰੁੱਖ 'ਚ ਫੂਲ ਫਰਵਰੀ ਤੋਂ ਅਪ੍ਰੈਲ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। 


ਇਸ ਵਿੱਚ ਫੂਲ ਗੁਚਛਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਗੁਚਛ 'ਚ 10-60 ਫੂਲ ਲੱਗ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਫਲ ਦਾ ਮੌਸਮ ਜੁਲਾਈ ਤੋਂ ਅਗਸਤ ਤੱਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦਾ ਫਲ ਆਮ ਭਾਸ਼ਾ 'ਚ ਕਲੇਂਡੀ ਨਾਲ ਜਾਣਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਦਿਖਣ 'ਚ ਕੁੰਦਰੂ ਜਿਵੇ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। 


ਮਹੂਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਰੇਲੂ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ 


ਭਾਰਤ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਨਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚ Madhuca longifolia ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਘਰੇਲੂ ਔਸ਼ਧੀ ਅਤੇ ਖਾਣ ਦੇ ਰੂਪ 'ਚ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਆਜ ਵੀ ਕੁਝ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਆਯੁਰਵੇਦ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪੇਡ਼ ਨੂੰ ਔਸ਼ਧੀ ਦੇ ਤੌਰ 'ਤੇ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਰਮ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਫੂਲ, ਬੀਜ ਅਤੇ ਲੱਕੜੀ ਦੇ ਲਈ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। 


ਮਹੂਆ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਕ ਵਰਤੋਂ


ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਵਾਰਾ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸੋਧ ਵਿੱਚ ਸਾਬਤ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਰੁੱਖ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ 'ਚ ਕਈ ਗੁਣ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਇਸ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਦ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ, ਜਿਗਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ, ਡਾਇਯੂਰੇਟਿਕ ਹੋਣ ਅਤੇ ਚਮੜੀ ਦੇ ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। 


ਇਸ ਦੀਆਂ ਪੱਤੀਆਂ 'ਚ ਰਕਤਦਾਬ ਕੰਟਰੋਲ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਜਲਨ ਘਟਾਉਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪੱਤੀਆਂ 'ਚ ਪੇਟ ਦੇ ਰਕਤ ਸਰਾਵ, ਬਵਾਸੀਰ ਜੇਸੇ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਹੁਆ (Madhuca longifolia) ਦਾ ਔਸਧੀਯ ਵਰਤੋਂ ਇਸ ਦੇ ਫਲ, ਛਾਲ, ਅਤੇ ਬੀਜ 'ਚ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਲ ਨੂੰ ਅਸਥਮਾ, ਛਾਲ ਨੂੰ ਮਧੁਮੇਹ, ਅਤੇ ਬੀਜ ਨੂੰ ਜਲਨ, ਘਾਉ, ਅਤੇ ਮਧੁਮੇਹ ਵਿੱਚ ਵਰਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।         



          

ਸ਼੍ਰੇਣੀ